REKLAMA


 

REKLAMA


 

Puszcza: Dwa pytania o drzewa Jakub Ostałowski (www.jakubostalowski.com)

Puszcza: Dwa pytania o drzewa

Problem puszczy problemem wartości – pisze w wydaniu specjalnym magazynu PAN „Academia” poświęconym Puszczy Białowieskiej prof. January Weiner z Uniwersytetu Jagiellońskiego

Weiner_January

Autorem tekstu jest

prof. January Weiner

Uniwersytet Jagielloński
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

 

Prof. January Weiner pracuje w Instytucie Nauk o Środowisku UJ. Zajmuje się ekologią ogólną (ekosystemy leśne, subsystem gleby), stechiometrią ekologiczną, ekologią biosfery (biogeochemia globalna), ekologią tropikalną, bioróżnorodnością, ekologią ewolucyjną i bioenergetyką (ewolucja budżetów energetycznych).

 


 

Decyzja o sposobie zarządzania Puszczą Białowieską wymaga odpowiedzi na dwa pytania: na czym polega różnica między ekosystemem leśnym funkcjonującym w sposób naturalny a lasem gospodarczym oraz jakie to ma znaczenie. Nauki przyrodnicze mogą dać wiarygodną i precyzyjną odpowiedź na pierwsze pytanie. Ich immanentną cechą jest to, że ewentualne różnice zdań są chwilowe i prędzej czy później są niwelowane. Odpowiedź na drugie pytanie nie należy do domeny nauk przyrodniczych, tylko dotyczy subiektywnych, nieraz sprzecznych, hierarchii wartości, wyznawanych przez zainteresowanych.

 

Obecny stan wiedzy na temat pierwszego pytania można streścić, sięgając do publikacji oryginalnych i przeglądowych, także do podręczników. Najbardziej charakterystyczną cechą ekosystemów leśnych jest bilans węgla i energii, w którym ogromna większość (>95%) węgla zredukowanego w fotosyntezie wchodzi do puli martwej materii organicznej i zasila sieć troficzną destruentów i detrytusojadów, a nie roślinożerców. Zatem liczebność i różnorodność gatunków zależą od obfitości martwej biomasy. Liczne dane eksperymentalne i metaanalityczne uogólnienia dowodzą, że od ilości martwego drewna zależy różnorodność całej leśnej bioty, nie tylko bezkręgowców saproksylicznych. W lasach gospodarczych większość zredukowanych związków węgla jest eksportowana, co wpływa na całą sieć interakcji troficznych w ekosystemie. Skrupulatna metaanaliza danych o wpływie eksploatacji lasów na różnorodność biotyczną wykazała, że regułą jest jej redukcja, z niewieloma wyjątkami (np. zwiększenie udziału gatunków inwazyjnych czy ruderalnych). Typowym zjawiskiem dla naturalnych ekosystemów leśnych jest występowanie luk w drzewostanie, których dynamika układa się w tzw. cykl zaburzeniowy: po lokalnej katastrofie (wiatrołomie, gradacji owadów, upadku kilkusetletniego drzewa) w otwartej w ten sposób luce następuje naturalna sukcesja, w czasie której zmienia się lokalny skład gatunkowy aż do powrotu do stanu sprzed zaburzenia. Ta naturalna sukcesja drastycznie różni się od nasadzeń prowadzonych w lasach gospodarczych w miejscu „luk” (zrębów). Cykle zaburzeniowe są typowe dla wszystkich naturalnych ekosystemów leśnych świata. Zjawisko to opisują liczne publikacje, zebrane zarówno w elementarnych podręcznikach, jak i w niedawno publikowanych metaanalizach świeższych danych. Nowsze badania pokazują, że strategia życiowa wielu gatunków jest ewolucyjnie dostosowana do takich cykli, które zwiększają również polimorfizm genetyczny gatunków. Wszystko to wspiera tezę, że gradacje korników są naturalną cechą ekosystemów leśnych. Aktorzy tej złożonej interakcji (owady, drzewa i grzyby) koewoluują co najmniej od 100 milionów lat. W niedawno opublikowanych wynikach badań tajgi syberyjskiej autorzy oszacowali długość okresu naturalnych cykli, które – z punktu widzenia człowieka – wydają się bardzo długie: zabliźnienie luki spowodowanej wiatrołomem lub gradacją owadów może trwać 150 lat, po intensywnym pożarze nawet 400 lat.

 

Czy Puszcza Białowieska jest lasem naturalnym? Trzeba tu wyjaśnić nieporozumienie, polegające na myleniu naturalnych funkcji ekosystemu z „dziewiczością”, czyli stanem nietkniętym przez człowieka. Lasów dziewiczych nie ma już nigdzie na Ziemi. Nawet w dzikich ostępach tropikalnych puszcz Ameryki Południowej archeolodzy odkrywają ślady minionych cywilizacji, co nie przeszkadza, że znaczne obszary tych lasów wciąż funkcjonują w sposób naturalny. W Europie, gdzie dominują lasy nieprzerwanie uprawiane przez człowieka od setek, a nawet tysięcy lat, trudno znaleźć ekosystem leśny funkcjonujący w sposób zbliżony do naturalnego. Puszcza Białowieska jest wyjątkiem. Dane paleoekologiczne i archeologiczne świadczą o tym, że penetracja lasów białowieskich przez ludzi przez tysiące lat nie wpływała na naturalne procesy ekosystemowe, dopiero z początkiem XX w. zaczęła się intensywna eksploatacja (trwająca do dziś), polegająca na masowym eksporcie drewna i sztucznych nasadzeniach. Świadectwem ograniczonego wpływu człowieka na funkcjonowanie ekosystemów Puszczy Białowieskiej jest unikatowość i różnorodność bioty tego obszaru, udokumentowana w setkach publikacji.

 

Ale jakie to ma znaczenie dla praktyki? Co jest ważniejsze: produkcja drewna czy ochrona lasu? A jeżeli ochrona, to naturalnych procesów ekosystemowych czy arbitralnie wybranych gatunków? Przed człowiekiem czy przed kornikami? Nauki biologiczne nie odpowiedzą na żadne z tych pytań. Podejmowanie takich decyzji zależy od przyjętych hierarchii wartości, a te mogą być rozmaite. Weźmy marginalny, ale charakterystyczny przykład: są ludzie, którym zależy na ochronie rzadkich gatunków owadów. Dla innych już same nazwy tych gatunków (zagłębek bruzdkowany, rozmiazg kolweński…) są groteskowe, co rozszerza się na samą ideę ochrony przyrody i systemu wartości wyznawanego przez wyśmiewanych „ekologów”. Wyjaśnienia, dlaczego ludzie różnią się przyjętymi systemami wartości, jakie są mechanizmy przyczynowo-skutkowe rozwoju i petryfikacji takich poglądów, trzeba szukać w domenie humanistyki: aksjologii, etyki, estetyki, a jeżeli nauk ścisłych – to socjologii, psychologii, może nawet ewolucyjnej antropologii, która bada nasze mózgi, mało zmienione od paleolitu. W sporach o przyszłość Puszczy Białowieskiej takich konfliktów wartości jest wiele: na przykład po jednej stronie wartości praktyczne, ekonomiczne (zysk z eksploatacji lasu), estetyczne (posprzątany las), po drugiej – abstrakcyjne wartości autoteliczne (trwanie naturalnego ekosystemu) czy estetyczne – ale inne (las nieposprzątany). Konflikt wartości wydaje się nieusuwalny w sytuacji, gdy obszar Puszczy Białowieskiej jest mozaiką terenów chronionych i użytkowanych: istnienie rezerwatów odbiera resztki sensu zabiegom przeciwdziałającym rozwojowi gradacji, które rutynowo muszą wykonywać gospodarze lasów użytkowych, ochrona naturalnych ekosystemów, stanowiących wysepki w obszarze lasów użytkowych, nie może zaś być skuteczna. Dopóki cały obszar Puszczy Białowieskiej nie zostanie włączony do jednolicie zarządzanego parku narodowego, konflikty wartości nie będą zażegnane, a naukowe debaty przyrodników ocierać się będą o absurd.

 

Nauki przyrodnicze nie zajmują się wartościami, ale naukowcy owszem. Jak wszyscy ludzie kierują się wybranym systemem wartości, u badaczy nauka ma zazwyczaj wysoką rangę jako wartość autoteliczna, a nie tylko utylitarna. Nic dziwnego, że dla wielu przyrodników zachowanie ekosystemu leśnego, najbliższego naturalnemu, jako unikatowego obiektu badań naukowych ma ogromną wartość.

 

January Weiner

 


© Academia wydanie specjalne 1 (4) 2018

 

 

Cały numer:

                                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

Oceń artykuł
(0 głosujących)

Nie przeocz

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geografia geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria inżynieria materiałowa język językoznawstwo kardiochirurgia klimatologia kobieta w nauce komentarz komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura literaturoznawstwo matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia na czasie nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 oceanografia ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt punktoza Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl