REKLAMA


 

REKLAMA


 

Ptasia wspólnota mieszkaniowa Archiwum autorki

Prawie 13% wszystkich gatunków ptaków oraz 95% związanych ze środowiskiem morskim gniazduje w koloniach. Wiąże się z tym szereg zachowań socjalnych, które można interpretować jako współpracę


Zagalska_Magdalena

Autorką tekstu jest
Magdalena Zagalska-Neubauer

Muzeum i Instytut Zoologii
Polska Akademia Nauk, Stacja Ornitologiczna Gdańsk
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

 

Dr Magdalena Zagalska-Neubauer jest adiunktem w Pracowni Ornitologicznej. Interesuje się m.in. ewolucją gatunków i doborem płciowym u ptaków w warunkach hybrydyzacji, a także genetycznym podłożem używanej przez nie sygnalizacji. Badania mew w Polsce i Rosji prowadziła wspólnie z dr. Grzegorzem Neubauerem.  

 


Współdziałanie ptaków funkcjonujących razem jest wyraźnie ukierunkowane. Ogranicza się głównie do obrony kolonii oraz wyszukiwania źródeł pokarmu i informowania o nich. Ptaki, współdziałając, eksploatują przestrzeń takiego zgrupowania na trzech poziomach: pary, grupy osobników oraz całej kolonii. Para ptaków ustanawia nienaruszalną, autonomiczną przestrzeń wokół gniazda zwaną terytorium lęgowym (gniazdowym) i wspólnie go chroni przed innymi osobnikami. Kilka ptaków tworzy często „spółki mobbingowe”, które powstają spontanicznie i na krótki czas, a zajmują się głównie wspólnym żerowaniem. Taka grupa nęka „obcego” osobnika, któremu udało się zdobyć pokarm, tak długo, aż zdobycz zostanie mu odebrana. Kolonia jest zaś spójnym organizmem pozwalającym na jednoczesną reakcję wszystkich ptaków na pojawienie się drapieżnika lub też na wspólne żerowanie na przykład na ławicy ryb.

 

Mewy używają wielu sygnałów ostrzegawczych, żeby utrzymywać bezpieczny dystans między osobnikami z sąsiadujących terytoriów gniazdowych

 

Zgodnie z zasadami sformułowanymi w 1931 roku przez amerykańskiego zoologa i ekologa Wardera C. Alleego czynnikiem regulującym sukces populacji, a więc i kolonii, jest jej zagęszczenie. Korzyść przynosi kolonii także tworzenie skupiskowej struktury przestrzennej, a możliwości przeżycia poszczególnych osobników w dużym stopniu zależą od ich zdolności społecznych. We wszystkich koloniach zagęszczenie jest wypadkową dwóch czynników: ekologicznego – dostępności miejsc nadających się do założenia gniazda i ustanowienia terytorium, oraz behawioralnego – typowej dla danego gatunku agresywności i osobowości poszczególnych osobników. Wspólne gniazdowanie jest więc specyficzną formą współpracy polegającą na grupowych działaniach w ściśle określonych sferach życia przy jednoczesnym respektowaniu wyraźnych granic prywatności jednostek.

 

Przegonić i najeść się

 

Najważniejszą formą współpracy ptaków w kolonii wydają się zachowania antydrapieżnicze. Z tego typu zachowaniami związanych jest kilka hipotez dotyczących ewolucji kolonijnego gniazdowania u ptaków, m.in. hipoteza „wielu oczu”, efekt rozmycia związany z synchronicznym gniazdowaniem, efekt dezorientacji drapieżnika oraz specyfika geometrii kolonii. Gniazdowanie w kolonii umożliwia skuteczniejszą obronę przed drapieżnikami poprzez sygnalizację zagrożenia i wspólny kontratak. W skupisku zawsze pewna frakcja osobników obserwuje otoczenie, czuwa nad bezpieczeństwem. Na dodatek ofiary występujące w „chmurze” są znacznie trudniejsze do upolowania niż osobniki występujące pojedynczo czy w niewielkiej grupie. Trzeba jednak zauważyć, że o ile strategia ta sprawdza się w przypadku drapieżników atakujących z powietrza, to w przypadku drapieżnych ssaków lądowych bywa zgubna. Synchroniczne lęgi ptaków kolonijnych, równoznaczne z obecnością piskląt w każdym gnieździe, stanowią dla norki amerykańskiej czy lisa gargantuiczne źródło pokarmu. Obfitość ofiar w kolonii w połączeniu z silnym instynktem łownym tych drapieżników może w efekcie prowadzić do gigantycznych strat w lęgach.

 

Inny aspekt kolonijnego gniazdowania badali biolodzy ewolucyjni Peter Ward i Amotz Zahavi. W 1973 roku zaproponowali hipotezę bazującą na obserwacji, że wiele gatunków kolonijnych żeruje na skoncentrowanych, rozmieszczonych płatowo w środowisku źródłach pokarmu.Ich zdaniem kolonie stanowią swoiste centra informacji, pozwalające zredukować koszty indywidualnego poszukiwania pokarmu. Innymi słowy, ptaki poprzez obserwację zachowania innych osobników zdobywają dane o lokalizacji źródeł pokarmu, a kolonie służą jako medium do ich przekazywania. Koncepcja ta wymaga jednak spełnienia kilku warunków, takich jak powrót ptaków do miejsc agregacji po żerowaniu, występowanie osobniczych różnic w sukcesie żerowania, możliwość identyfikacji ptaków najedzonych, a także podejmowanie synchronicznych wypraw w poszukiwaniu pożywienia, z czym wiąże się podział ról na „liderów” i „naśladowców”. W praktyce badawczej w większości prac udało się wykazać spełnienie jedynie kilku z tych warunków, stąd hipoteza „kolonii jako centrum informacji” ciągle jest dyskutowana.

 

Nakrzyczeć lub postraszyć

 

Przykładem gatunku kolonijnego występującego w Polsce są duże mewy z kompleksu mewy srebrzystej. Kompleks ten tworzą blisko spokrewnione, podobne do siebie fenotypowo gatunki zamieszkujące głównie morskie wybrzeża Europy. W Polsce kojarzone są one zwykle z wybrzeżem Bałtyku, co jednak nie jest regułą. Okazuje się, że na śródlądziu mewy mogą znaleźć równie korzystne warunki do rozrodu. Klasycznym już przykładem śródlądowych kolonii mew są kolonie mieszane mewy srebrzystej (Larus argentatus) i białogłowej (L. cachinnans) w dolinie Wisły. Mewy te na śródlądziu często gniazdują w towarzystwie mewy siwej (L. canus) oraz rybitwy rzecznej (Sterna hirundo), tworząc wielogatunkowe, trudne do przeoczenia kolonie. Duże mewy gniazdujące w Polsce są przypadkiem szczególnym. Są stosunkowo nowymi przybyszami z północy Europy oraz z glacjalnej ostoi azjatyckiej. W połowie XX wieku gatunki te rozpoczęły wyraźne rozszerzanie swoich areałów lęgowych. Mewa srebrzysta parła z północnego zachodu, natomiast białogłowa dokonała inwazji z południowego wschodu i w rezultacie spotkały się na terenie środkowej Polski, Niemiec, Białorusi i Rosji. W strefie styku tych gatunków dość powszechna jest hybrydyzacja, czyli międzygatunkowe kojarzenie i tworzenie mieszańców. Doprowadziło to do powstania wyjątkowego naturalnego laboratorium, które umożliwia badanie ewolucji gatunków in situ.

 

Mimo istnienia sygnalizacji socjalnej dochodzi niekiedy do bezpośrednich walk między ptakami

 

Mewy srebrzysta i białogłowa gniazdują w koloniach nierzadko liczących od kilkudziesięciu do kilkuset osobników. W nich poszukują partnera, kojarzą się, tworząc często wieloletnie związki, zakładają gniazda i wychowują młode. Cały sezonowy cykl rozrodczy trwa nawet 5-6 miesięcy, od przylotu pierwszych ptaków na teren kolonii do opuszczenia kolonii przez ptaki dorosłe wraz ze zdolnym do lotu potomstwem. Obydwa gatunki są oportunistami pokarmowymi i wyjątkowo sprawnymi drapieżcami. Jedzą wszystko, co potrafią upolować, zabić i podzielić na części – także inne mewy, nawet własnego gatunku. Ten typ zachowania na pierwszy rzut oka wydaje się trudny do pogodzenia z ideą życia w kolonii. Ale mewy rozwinęły skuteczny sposób sygnalizacji socjalnej, który pozwala utrzymywać agresję na minimalnym poziomie.

 

W kolonii mewy gnieżdżą się stosunkowo blisko siebie, niejednokrotnie więc wchodzą w bezpośrednie interakcje z sąsiadami. Terytorium gniazdowe (obszar bezpośrednio wokół gniazda) jest ustanowione przez samca po przylocie do kolonii i zajmowane często przez wiele lat. Jego granice są nieustannie pilnowane i bronione. Mewy używają wielu sygnałów ostrzegawczych, żeby utrzymywać bezpieczny dystans między osobnikami z sąsiadujących terytoriów gniazdowych. Podstawowe mają charakter głównie wokalny (przykładowe można odsłuchać na stronie: http://www.xeno-canto.org/species/Larus-argentatus?pg=2). Ich natężenie związane jest z poczuciem zagrożenia właściciela terytorium. Skrajnie zaniepokojone mewy przyjmują pozę straszącą (ang. upright posture): samiec jest maksymalnie wyprężony, z piersią do przodu, z lekko pochyloną głową jak u byka gotowego do ataku i z rozłożonymi skrzydłami. Sprawia wtedy wrażenie większego i gotowego na wszystko. Najczęściej ten rodzaj postawy wystarczy, żeby zniechęcić potencjalnego intruza.

 

Mimo tego systemu sygnalizacji socjalnej dochodzi niekiedy do bezpośrednich walk między ptakami. Jednak ich podjęcie z ewolucyjnego punktu widzenia jest niekorzystne i ryzykowne: zranienie może się bowiem przekładać na gorszą późniejszą efektywność osobnika w obronie jaj lub piskląt, w utrzymaniu terytorium oraz gorszą efektywność w zdobywaniu pokarmu. A w ogólnym rozrachunku doprowadzić może do redukcji lub nawet braku sukcesu lęgowego. Stąd uzasadniona jest presja selekcyjna na eliminowanie zachowań agresywnych i faworyzowanie unikania otwartego konfliktu oraz doskonalenie komunikacji socjalnej, prowadzącej do obopólnych korzyści.

 

 

Współpraca między osobnikami w kolonii mew jest specyficzna i stanowi wypadkową interesu ogółu i pary. De facto przypomina życie w bloku z zawiązaną wspólnotą mieszkaniową. Sąsiedzi rozpoznają się, utrzymują ograniczone kontakty, a że istnieje przepływ informacji m.in. w ważnych sprawach, w razie potrzeby reagują wspólnie. Tak jak w bloku podstawową jednostką funkcjonalną jest lokal, tak w kolonii jest nią terytorium pary lęgowej. Sukces poszczególnych par zależy od współpracy na rzecz wspólnoty (kolonii) i jest kluczowy dla sukcesu ewolucyjnego gatunku.

 

Zdjęcia z archiwum autorki

 

 

Chcesz wiedzieć więcej?

Neubauer G., Zagalska-Neubauer M., Gwiazda R., Faber M., Bukaciński D., Betleja J., Chylarecki P. (2006). Breeding large gulls in Poland: distribution, numbers, trends and hybridization. Vogelwelt 127, 11-22.
Neubauer G., Zagalska-Neubauer M., Pons J.-M., Crochet P.-A., Chylarecki P., Przystalski A. & Gay L. (2009). Assortative mating without complete reproductive isolation in a zone of recent secondary contact between Herring Gulls (Larus argentatus) and Caspian Gulls (L. cachinnans). Auk 126, 409-419.
Neubauer G., Nowicki P. & Zagalska-Neubauer M. (2014). Haldane’s rule revisited: do hybrid females have a shorter lifespan? Survival of ybrids in a recent contact zone between two large gull species. Journal of Evolutionary Biology 27, 1248-1255.
Rolland C., Danchin E., de Fraipont M. (1998). The evolution of coloniality in birds in relation to food, habitat, predation, and life-history traits: a comparative analysis. The American Naturalist 6, 514-529.
Ward P., Zahavi A. (1973). The importance of certain assemblages of birds as “information-centers” for food finding. Ibis 115, 517-534.
Zagalska-Neubauer M., Neubauer G. (2012). Reproductive performance and changes in relative species abundance in a mixed colony of Herring and Caspian gulls, Larus argentatus and L. cachinnans. Acta Ornithologica 47, 185-194.


© Academia nr 3 (43) 2015

 

 

Oceń artykuł
(3 głosujących)

Artykuły powiązane

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria materiałowa język językoznawstwo klimatologia kobieta w nauce komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura matematyka medycyna migracje mikrobiologia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt Puszcza Białowieska robotyka seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl