REKLAMA


 

REKLAMA


 

Klatka (tzw. intellicage) wyposażona w urządzenia elektroniczne rejestrujące automatycznie zachowania zwierząt. Za jej pomocą można na przykład zapewnić zwierzęciu dostęp do słodkiej wody, którą traktuje ono jako nagrodę Klatka (tzw. intellicage) wyposażona w urządzenia elektroniczne rejestrujące automatycznie zachowania zwierząt. Za jej pomocą można na przykład zapewnić zwierzęciu dostęp do słodkiej wody, którą traktuje ono jako nagrodę Anna Mirgos, Jakub Kowalski

O tym, co sprawia, że nasz mózg dąży do sukcesu, i czym się w tej kwestii różnimy od zwierząt, rozmawiamy z dr hab. Eweliną Knapską, kierowniczką Pracowni Neurobiologii Emocji w Instytucie Nenckiego


Knapska_Ewelina

Naszą rozmówczynią jest Ewelina Knapska
Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego
Polska Akademia Nauk, Warszawa
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

 


Academia: Czy sukces to zjawisko socjologiczno--psychologiczne, czy ma też swoje podłoże neurobiologiczne?

Ewelina Knapska: Dążenie do sukcesu jest w pewnym stopniu oparte na układzie nagrody. Osiąganie pewnych celów sprawia nam przyjemność. W warunkach laboratoryjnych zwierzęta dążą do nagrody w postaci posłodzonej wody czy atrakcyjnego pokarmu. U ludzi cele i motywacje do ich osiągnięcia są bardziej złożone. Układ nagrody działa jednak w obu przypadkach.

 

Czym on jest?

To szereg struktur w mózgu. Jego granice nie są ściśle wyznaczone, ponieważ dołączają się do niego coraz to kolejne struktury i okazuje się, że tworzące je neurony także uczestniczą w kontroli pozytywnych reakcji czy uczenia się pozytywnie motywowanych reakcji. Reakcje na przyjemne wydarzenia w dużej mierze związane są z wydzielaniem się w mózgu dopaminy, która jest kluczowym neuroprzekaźnikiem w zadaniach związanych z nagrodą.

Badania nad układem nagrody zaczęły się od prac Jamesa Oldsa i Petera Milnera, którzy w 1953 roku wpadli na pomysł wszczepienia szczurom elektrod do obszaru mózgu związanego z przyjemnością. Zwierzęta mogły pobudzać ten region, naciskając dźwignię w klatce. Okazało się, że w mózgu znajdują się obszary, których drażnienie jest tak atrakcyjne, że szczury zapominały o jedzeniu, piciu i wszystkim innym – naciskały tylko ciągle tę dźwignię, bo to najwyraźniej sprawiało im przyjemność.

 

Czy na tej podstawie można wyciągnąć wniosek, że dążenie do sukcesu nie jest wyjątkowe dla ludzi, ale występuje u ssaków i innych zwierząt?

Dążenie do zdobywania nagród ma na pewno znaczenie przystosowawcze. Pozostaje tylko pytanie, jak zdefiniujemy nagrodę i sukces.

W mojej pracowni zajmujemy się zwierzętami i przyjmujemy model pewnej ciągłości ewolucyjnej. Mysz dąży do zdobycia pokarmu czy partnera seksualnego, a ludzie mają wyższe cele, bardziej skomplikowane, związane choćby z rozwojem społecznym, ale podłoże biologiczne i związane z tym mechanizmy funkcjonowania mózgu są do pewnego stopnia takie same.

 

Czy u zwierząt nagroda zawsze musi mieć wymiar materialny (taki jak np. smaczne jedzenie), czy też są obserwacje sugerujące, że u niektórych gatunków nagrodą może być coś więcej?

Tak, chociażby w przypadku gryzoni, które są dosyć proste z punktu widzenia społecznego w porównaniu z na przykład naczelnymi. W klasycznych badaniach wykazano, że można wytworzyć tzw. warunkowanie drugiego rzędu. W takim warunkowaniu najpierw trzeba spowodować, żeby otrzymanie nagrody – w postaci materialnej, np. jedzenia – kojarzyło się zwierzęciu z jakimś bodźcem, powiedzmy dźwiękiem. Później, w kolejnym warunkowaniu, używamy tego dźwięku do nakłonienia zwierzęcia do wykonania innego zadania. Okazuje się, że zwierzę chętnie naciska na dźwignię, żeby usłyszeć dźwięk, chociaż nie towarzyszy mu już materialna nagroda w postaci jedzenia.

Można sobie wyobrazić rozwijanie tego szeregu uwarunkowań, chociaż u gryzoni nie da się go wydłużać w nieskończoność. Szczury czy myszy w pewnym momencie orientują się, że trochę je oszukujemy, bo nie dostają faktycznie żadnej atrakcyjnej nagrody. Generalnie jednak, im bardziej złożony organizm, tym łatwiej wytworzyć warunkowanie wielopoziomowe, czyli możemy się uczyć kolejnych reakcji przez powiązanie ich z czymś, czego się nauczyliśmy wcześniej, co sprawiało nam przyjemność. Wtedy ten bodziec wywołujący przyjemność wcale nie musi być materialny.

 

Wróćmy na chwilę do ludzi. Czy możemy sobie wyobrazić, że w toku ewolucji nagrody były najpierw dość bezpośrednie (jedzenie, dostęp do partnera seksualnego), a późnej, wraz z rozwojem społecznym, pojawiły się te bardziej abstrakcyjne, np. wyższa pozycja w grupie, które jednak w dalszym ciągu nawiązywały do tych prostszych, materialnych? Mogłoby to tłumaczyć, dlaczego sukces, który ma przecież kontekst społeczny, sprawia nam przyjemność.

To jest oczywiście dosyć złożone. Osiąganie sukcesu w rozumieniu dzisiejszego świata wymaga jeszcze wielu innych predyspozycji. Większość organizmów ma potrzebę na przykład poznawania nowego środowiska, eksplorowania, poszukuje nowych bodźców. Dzięki temu skuteczniej poznają środowisko i mogą je przekształcać. Takie dążenia stanowią jedną ze składowych cech osobowości, którą zarówno zwierzęta, jak i ludzie mocno się różnią.

Patrząc na ludzi z psychologicznego punktu widzenia (pod tym względem nasza wiedza o zwierzętach jest znacznie uboższa), możemy charakteryzować te różnice osobowości. Jedni bardziej dążą do sukcesu, rozwijają karierę, a inni mają w tym zakresie mniejsze potrzeby. Wiąże się to nie tylko z ich predyspozycjami intelektualnymi, ale także z motywacją do osiągania sukcesu. Zakładamy jednak, że dla wszystkich pobudzenie układu nagrody jest przyjemne.

 

Co w takim razie się dzieje, jeśli pobudzenie tego układu przestaje działać? Czy znane są schorzenia związane z zaburzeniami układu nagrody?

Podstawowym zaburzeniem układu nagrody, który najłatwiej zaobserwować, są uzależnienia. Kiedy powstaje uzależnienie, układ nagrody zaczyna reagować inaczej. Jest to kwestia zmian plastycznych, które zachodzą w mózgu w miarę przyjmowania substancji uzależniających. Niektóre osoby są jednak znacznie bardziej podatne na uzależnienia niż inne i na tej podstawie możemy przypuszczać, że istnieją pewne wrodzone predyspozycje w tym kierunku, na które nakładają się interakcje ze środowiskiem. W rezultacie układ nerwowy jednego człowieka będzie bardziej podatny na substancje uzależniające, a u innego – mniej. Oczywiście są to zmiany o charakterze patologicznym, bo zmiana układu nagrody powoduje, że uzależniamy się od jakiejś substancji i przez to zaczyna się nam komplikować życie.

 

Czy na podobnej zasadzie można próbować tłumaczyć silne dążenie do sukcesu widoczne u niektórych osób? Czy ich układ nagrody może działać inaczej niż u ogółu? Oczywiście mieszamy tutaj biologię z psychologią…

To faktycznie jest pytanie z pogranicza psychologii, ale możemy na nie odpowiedzieć twierdząco. Trzeba jednak pamiętać, że wychowanie czy też presja otoczenia sprawia, że pewne osoby mają większą potrzebę osiągania sukcesu niż inne. Poza tym sukces jest kwestią kulturową – istnieje szereg cywilizacji czy kultur, które nie wykształciły pojęcia sukcesu w naszym rozumieniu. Jednak jakoś funkcjonują, chociaż pewnie mają inny system wartości. Wiele zależy więc od tego, jak zdefiniujemy sukces.

 

Rozmawiała Agnieszka Kloch

 

 

Dr hab. Ewelina Knapska ukończyła biologię i psychologię na UW, doktorat z neurobiologii uzyskała w IBDN PAN. Odbyła dwuletni staż na Uniwersytecie Michigan w USA. Stopień doktora habilitowanego otrzymała w 2013 roku. Jest stypendystką Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Academia Europaea. W tym roku otrzymała Nagrodę Premiera za osiągnięcie habilitacyjne. Zajmuje się badaniem neurobiologicznego podłoża emocji. W szczególności próbuje opisać mechanizmy komórkowe związane z przekazywaniem pobudzenia emocjonalnego, uczeniem się motywowanym nagrodą oraz wygaszaniem strachu u gryzoni, stosując zarówno zaawansowane techniki biologii molekularnej, jak i metody niezaburzonego obecnością eksperymentatora zachowania zwierząt.

 

 

 

© Academia nr 4 (40) 2014

 

 

Oceń artykuł
(4 głosujących)

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria materiałowa język językoznawstwo klimatologia kobieta w nauce komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura matematyka medycyna migracje mikrobiologia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt Puszcza Białowieska robotyka seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl